}إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ {
«Албатта бу Қурҳон энг тўғри йўлга ҳидоят қилур»
Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ -30, وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاء إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ -31, قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ -32, قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ -33,
- «Эсланг, (эй Муҳаммад) Парвардигорингиз фаришталарга: «Мен ерда (Одамни) халифа қилмоқчиман», деганида, улар айтдилар: «У ерда бузғунчилик қиладиган ва қонлар тўкадиган кимсани (халифа) қиласанми? Ҳолбуки, биз ҳамду сано айтиш билан Сени улуғлаймиз ва Сенинг номингни мудом пок тутамиз». (Аллоҳ) айтди: «Мен сизлар билмаган нарсаларни биламан». Ва У Зот Одамга барча нарсаларнинг исмларини ўргатди. Сўнгра уларни фаришталарга рўбарў қилиб деди: «Агар (халифаликка биз ҳақдормиз деган сўзларингизда ростгўй бўлсангиз, мана бу нарсаларнинг исмларини Менга билдиринг!». Улар айтдилар: «Эй пок Парвардигор, биз фақат Сен билдирган нарсаларнигина биламиз. Албатта Сен Ўзинг илму ҳикмат соҳибисан». (Аллоҳ): «Эй Одам, буларга у нарсаларнинг исмларини билдир», деди. (Одам) уларга барча нарсаларнинг исмларини билдирганидан кейин (Аллоҳ) айтди: «Сизларга Мен еру осмонларнинг сирларини ва сизлар яширган ва ошкор қилган нарсаларни биламан, демаганмидим?». [2:30-33]
Аллоҳ Субҳанаҳу ҳаёт берувчи ҳам, ўлдирувчи ҳам Унинг Ўзи эканлигини ва осмонлару ерни яратган Зот Ўзи эканлигини ҳамда Унинг Ўзигина барча нарсани билувчи Зот эканлигини баён қилганидан кейин, Аллоҳ Субҳанаҳу одамларга берган қўшимча неъматни ҳам зикр қилиб ўтди. Буларнинг барчаси Аллоҳ ўзларига инъом этган шунча неъматларнинг барчасидан кейин ҳам Аллоҳга кофир бўлган кимсалардан таажжубланиш ва уларни қаттиқ қоралаш бобига киради. Чунки бу қадар ҳисобсиз неъматлар уларни Аллоҳга иймон келтиришга ва тўғри йўлда юришга ундовчи омил бўлиш ўрнига, бу кимсалар кофир бўлиб, залолат йўлини танлайдилар. Аллоҳ Субҳанаҳунинг инъом этган қўшимча неъматларидан бири Одам алайҳис-саломга берган неъмат бўлиб, бу неъмат уни ер юзидаги халифаликка лойиқ қилиб тайёрлашда гавдаланди. Фаришталар эса Аллоҳ Субҳанаҳудан ўзлари ўрнига Одамни халифаликка лойиқ қилиб қўйган ишнинг нима эканлигини тушунтириб беришни сўрадилар. Чунки улар кечаю-кундуз Аллоҳга ибодат қилишиб, У Зотга ҳамду санолар айтишар ва Уни улуғлаб, номини мудом пок тутишар эди. Худди шу вақтда эса Одам фарзандлари – Аллоҳ уларнинг ҳолини фаришталарга билдирганидек – бузғунчилик қилишар ва қонлар тўкар эдилар. Шунда Аллоҳ Субҳанаҳу уларга жавоб бериб, бу хос неъматни уларга (фаришталарга) бермаганлигини билдирди. Ана шу хос неъмат эса Аллоҳнинг Одамга барча исмларни, яъни махлуқотларнинг хусусиятлари жиҳатидан аталадиган исмларини ва бу исмлар далолат қиладиган мазмун-маъноларни таълим бериб ўргатиши эди. Аллоҳ фаришталарга бу исмларни ўргатмади. Шунинг учун Одам ер юзини обод қиладиган фикрларни пайдо қилиш учун ана шу маълумотларни ишлатишга имкон топди. Натижада бу маълумотлар ва фикрлар Одамни ер юзидаги халифаликка лойиқ қилиб қўйди. Ана шу пайтда фаришталарга Одамнинг Аллоҳ фазли билан улар билмайдиган нарсаларни билганлиги ва халифалик иши ёлғиз Аллоҳнинг қўлидаги иш бўлиб, уни Ўзи хоҳлаган жойга қўйишлиги аён бўлди. Зеро ҳар бир махлуқ Аллоҳ уни нима нарса учун яратган бўлса, ўша нарсагагина муяссар бўлади. Демак фаришталар Одам алайҳис-саломнинг яратилишига сабаб бўлган нарсадан бутунлай бошқа нарса учун яратилган махлуқлардир. Аллоҳ эса ғайб сирларини ва махлуқлар яширган ва ошкор қилган нарсаларини билгувчи Зотдир.
Шу ерда, нарсаларга қандай ақл юритилади ва қандай идрок этиб тушунилади ҳамда инсон қандай фикр юритади ва янги фикрларни қандай пайдо қилади, шуларни аниқлаб олишимиз учун бир тўхталиб ўтишимизга тўғри келади.
Бу ишни тадаббур қилиб кўрган одамга, ақлий ва фикрий жараён тўла амалга ошиши учун тўртта иш тўла етарли бўлиши албатта зарур эканлиги аён бўлади:
Мана шу тўрт нарсанинг бирортаси йўқ бўлиши билан ақл юритиш ёки идрок этиш ёки фикр юритиш мумкин бўлмай қолади. Чунки бу уч нарса (ақл юритиш ёки идрок этиш ёки фикр юритиш) бир хил маънодадир.
Масалан, агар чиройли арабча хат билан ёзилган бир китоб бўлиб, у яхшилаб сайқал берилган қоғозларга босилган бўлса, у бир яхши воқеълик бўлиб, бу воқеъликни ҳосил қилган таркибларнинг барчаси яхши ҳолатда бўлган бўлади. Сўнгра бу воқеъликни соғлом мияга ва соғлом ҳиссиётларга эга бўлган олимларнинг бирига берилса, лекин бу олим араб тилини билмайдиган бўлса, у ҳолда бу олим ўзида собиқ маълумотлар, яъни араб
тили бўйича олинган маълумотлар йўқ эканлиги сабабли бу китобдаги сўзлардан бирор нарсага ақлини юрита олмайди. юқорида биз зикр қилган тўрт нарсадан қайсиниси йўқ бўлса ҳам худди шундай ҳол рўй беради.
Демак Аллоҳ Субҳанаҳу инсонни яратиб, уни мана шу ишларни ўзаро бир-бирига боғлаш хусусияти билан таъминлаб қўйди. Инсон шу тўрт иш ёрдамида – агар унда фикрий амалиётнинг юқорида айтиб ўтилган унсур (элемент)лари етарли бўлса – фикрни ёки ақлни ёки ўз олдида турган моддани идрок қилишни ҳосил қилишга қодир бўла олади. Шунинг учун инсон ана шуларга суяниб туриб кетма-кет келувчи фикрларни пайдо қилади.
Шу ўринда, модомики инсон янги фикрни ҳосил қилиш учун бирор фикрга ёки собиқ маълумотларга муҳтож экан, энг биринчи фикрни қандай ҳосил қилди?! – деган савол туғилади.
Шу ерда Аллоҳ бу ояти карима билан Аллоҳ Жалла ва Алонинг Одамни собиқ маълумотлар билан таъминлаганлигини билдиряпти. Мана шу собиқ маълумотлар Одамга халифаликда ва ер юзини обод қилишда ишлатиши учун фикрларни пайдо қилиш имконини берди. Шу маълумотларни фаришталар тушунтириб беришни сўраган эдилар ва шу маълумотлар фаришталарни эмас, Одамни ер юзидаги халифаликка лойиқ қилиб қўйган маълумотлар эди.
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ -31,
- «Ва У Зот Одамга барча нарсаларнинг исмларини ўргатди. Сўнгра уларни фаришталарга рўбарў қилди...». [2:31]
Демак фикр юритиш собиқ маълумотларсиз амалга ошмас экан. Бу эса инсон фарзандларида амалий тарзда рўй бераётган нарсадир. Лекин худосиз даҳрийлар ақлга таъриф беришда: воқеъликнинг мияда акс этиши - деб таъриф беришиб ўзларини-ўзлари алдаб, адаштирдилар. Улар бу коинотни яратган Зот бор экан, ана шу яратувчи Зот одамни энг биринчи фикрни ҳосил қилган собиқ маълумотлар билан таъминлаган экан, деб иймон келтиришга мажбур бўлиб қолмасликлари учун ўша собиқ маълумотларни зикр қилмадилар.
Улар айтаётган нарсаларни диққат билан текшириб чиқиладиган бўлса, уларнинг ақлга бераётган таърифлари матн жиҳатидан ҳам, мавзу жиҳатидан ҳам хато эканлиги аниқ маълум бўлади.
Матн жиҳатидан оладиган бўлсак, воқеълик билан мия ўртасида ҳеч қандай аксланиш мавжуд эмасдир. Чунки аксланиш деган сўз воқеълик устига ёруғлик тушиб, сўнг ана шу воқеъликнинг мияда акс этишини англатади. Бу эса амалга ошмайдиган нарсадир. Балки амалга ошадиган иш воқеъликни ҳиссиётлар воситасида ҳис қилишликдир. Энди агар улар айтаётган ўша сўзларни тўғрилаб, бу иш (яъни фикрлаш иши) воқеъликни мияга ҳиссиётлар воситасида ҳис қилдириш билангина бўлади десак, бу ҳам хато бўлади. Чунки воқеълик, ҳиссиётлар ва миянинг ўзигина ана шу воқеълик ҳақида бирор фикрни ҳосил қила олмайди, балки буларга шу воқеъликни тушунтириб берадиган собиқ маълумотларни қўшиб берилсагина шу воқеълик ҳақида бир фикр ҳосил бўлади.
Ана шу худосиз кимсалар буни жуда яхши биладилар. Чунки уларнинг ўзлари ҳам нарсаларнинг воқеъликлари ҳақидаги фикрларни, ана шу воқеъликларни тушунтириб берадиган собиқ маълумотларни ишлатиш орқали ҳосил қилмоқдалар. Улар бу собиқ маълумотларга бошқа воситалар орқали эга бўлмоқдалар. Лекин бу кимсалар барча ишларни тадбир қилувчи Холиқ Субҳанаҳу ва Таолога иймон кåлтиришга бўйин эгиб қолмасликлари учун куфр ва қайсарлик билан ҳақни тан олмаслик ҳамда залолатда давом этиш қабилида иш тутишиб, ўзларини-ўзлари алдаб, адаштирмоқдалар.
Шунга биноан, демак ана шу неъмат, яъни Аллоҳ одамга фазлу-раҳмати билан берган ва унга нарсаларнинг аталадиган исмларини таълим бериб инъом этган неъмат фаришталарни қўйиб, одамнигина ер юзига халифа бўлишига лойиқ қилиб қўйган неъматдир. Бас, яширин ва ошкор неъматлари учун Аллоҳни мудом поклик билан ёд қиламиз ва беҳисоб неъматлари учун Аллоҳга ҳамду-сано айтамиз.